Make your own free website on Tripod.com

 

Revolt u Poljskoj 1956.

 

 

Grad je osvanuo u pobuni. Zadah revolta se osjećao na svakom uglu. Radnici su izašli na ulice i odlučili se dohvatiti oružja. Razoružani silom, nisu se dali pokolebati. Iskustvo borbe se prenijelo na mlađu generaciju koja je poduhvat ponovila. Stalno iznova zatvoreni padali su, ponavljajući poduhvat sa sve većim entuzijazmom i jasnoćom ciljeva, u novu izolaciju, poraz, i novo stanje cikličnog trenja.

 

Ovako bi mogli opisati svaki revolucionarni potres koji je svojom snagom i energijom prijetio da pokoleba postojeće stanje stvari tokom čitavog dvadesetog vijeka. Kako god razni istoričari, publicisti, novinari i političari pokušali ugurati revolt poljskih radnika u Poznanju u njegov neprirodni ideološki ram, ostaje činjenica da se on zbog svog suštinskog bîtka ne može istrgnuti iz konteksta „podzemne“ istorije koja se stalno iznova ponavljala, rađajući se na suštinski istim osnovama, ali sa specifično novim okolnostima koje su svakoj davale novi i bogatiji smisao. Tu podzemnu istoriju nazivamo jednim imenom: Revolucija. Događaji u Poljskoj 1956. dio su ove druge strane istorije.

 

Naime, povlačenje nacista iz Poljske i dolazak sovjetskih trupa donijele su u političkom životu Poljaka novi zaokret. Pusta, opljačkana i devastirana, Poljska je morala bez mnogo prigovora da pristane na uklapanje u novi poredak. Ključna je bila uloga poljskih Komunista koji su pod patronatom Moskve, sa propisanim ideološkim modelom, preuzeli kormilo nad sudbinom zemlje i njenih stanovnika. Za deset godina, ono što zakržljaloj buržoaziji do tada nije uspjelo, kroz masovnu mobilizaciju, zemlja je bila izgrađena i preuređena iz dna. Poljska je za tih deset godina prošla kroz novu “industrijsku revoluciju”. Ali takozvana “izgradnja socijalizma” je bila fikcija. Suštinski, ništa se nije promijenilo, osim ispunjenog zahtijeva za uklapanje u margine ekonomskog sistema Sovjetskog Saveza.

 

Nove snage koje je ubrzan razvoj proizvodnog potencijala iznjedrio – u skladu sa ličnom ulogom u nepromijenjenim klasnim odnosima najamnog rada - kapitala – razvijale su sopstvenu psihologiju čije je stremljenje bilo oprečno sa potrebama vladajuće birokratije i šefovskog kadra. Nacionalizacija, kolektivizacija, industrijalizacija – procesi stvaranja jedinstvenog kapitala u rukama države (u rukama partije) pomogle su stvaranju jedinstvenog neprijatelja: stvarnih ljudi kojima je borba protiv otuđenja i masovne proizvodnje ostala nužnost.

 

Psihologija pobune među radnicima i mladim ljudima razvijala se širom istočne Evrope. Nakon Staljinove smrti prva prestrojavanja među istočnoblokovskim birokratijama navele su proletarijat Istočne Njemačke na pobunu i pozive na “osnivanje vlade revolucionarnih radnika” (1953). Ovaj ustanak je brzo bio ugušen, ali je zvučno označio početak revolta čija će se misao ostvariti i šire. Društveni teren Poljske je već u prvim godinama bio neugodan zbog ružnih odjeka internih patrijskih sukoba. Propisani staljinizam je od prvog dana u Poljskoj trpio kriznu situaciju, tako da je dolazilo do nužnih političkih likvidacija, prvo krila koje se zalagalo za tzv. “poljski put u socijalizam” (zatvaranjem Vladislava Gomulke 1947), a zatim i stapanjem svih frakcija u jedinstvenu “Poljsku ujedinjenu radničku partiju” (PURP). Desilo se to da je partija konačno uspostavila dugoročnu stabilizaciju baš kada je Hruščev na 20. kongresu KPSS (februar 1956) osudio “javne tajne” Staljinovog terora, ozvaničavajući raspuštanje staljinističke discipline. Tako su birokrate širom Istočnog bloka, osjećajući popuštanje moskovskih uzda, mogle slobodnije eksperimentisati u svojim uokvirenim domenima. U Poljskoj je “partijska linija” mogla biti redefinisana u uslovima blage liberalizacije političkog života. Nova klima se osjetila u novim uslovima. Reforme “odozgo” koje bi olabavile odnose u vladajućoj strukturi uticale su i na svakodnevni život i njegovu atmnosferu. Zajedno sa Gomulkom, skoro 28 hiljada političkih zatvorenika pušteno je na slobodu.

 

Naravno, život kao takav se nastavio i zadržao sve prethodne oblike i odnose. Desilo se da je blaga liberalizacija samo dovela do još većeg pogoršanja uslova u domenu proizvodnje. Industrijske norme su se zbog izmjena u zahtijevima mogle jedino povećavati, dok su apetiti razvijani među šefovskim kadrom konačno mogli biti izraženi u vidu nerealnih planova za budućnost. Obećanja rasta standarda života razbila su se o zidove zadimljenih fabrika. U ovakvoj klimi radnici su bili ohrabreni da javno govore o svojim životnim problemima, dok je cenzorska kancelarija bila ohrabrena da mnogo toga propusti kroz prste. Novi dah slobode i sveprisutni motiv za otpor kombinovali su se u kolektivnoj artikulaciji mišljenja i kritike. Na mnogim mjestima javno je iznošena kritika državne politike i vladajućih struktura. Još u oktobru 1955. pojavile su se grupe poput Kryzwe Koło (pisci opozicionari), a nakon toga, posebno među radničkim kolektivima, militanti koji su ispostavljali kritiku “s lijeva”. Upravo je časopis “Po prostu” – koji će kasnije preuzeti revolucionarnu parolu “sva vlast savjetima” – bio najčitaniji među studentima i radnicima koji su popunjavali duge redove ispred kioska u potrazi za novom “nezvaničnom” štampom.

 

Naravno, i prije 1956, otvorena borba na radnom mjestu nije nikada stvarno prestajala. Proizvodne norme su stalno rasle, nadnice su padale, prekovremeno je manje plaćano a porezi na dobit uvećavani. Bilo je samo pitanje vremena kada će se izaći na ulice.

 

Uslovi rada i neregularnosti među upravnim postupcima izazvali su radnike u metalurgijskoj tvornici Zispo u Poznanju da se direktno požale vladi. Delegacija od 17 ljudi (od toga 10 iz uprave) otišla je u Varšavu 26. juna da iznese žalbu Ministarstvu inžinjerstva i Centralnom savjetu sindikata. Obećanja data delegaciji su isti dan povučena na zahtijev ministra. Tako je sledeći dan došlo do isfrustrirane reakcije: održani su masovni sastanci koji će postaviti osnovu za neformalni radnički savjet. Pristupilo se izglasavanju zahtijeva i izboru delegata, što je sa interesovanjem praćeno od strane radnika ostalih tvornica u Poznanju. Taj dan je odlučeno u nekoliko fabrika da se otpočne sa “divljim” štrajkom. U Zispu je došlo do klasične okupacije radnog mjesta; rano u zoru (oko 6 sati) počeli su u velikoj grupi napuštati svoju fabriku da bi se uputili prema centru grada, usput pozivajući radnike ostalih postrojenja da im se pridruže. U roku od tri sata, na glavnom trgu ispred starog zamka okruženom administrativnim zgradama koje su okupirali policijski kontigenti, sakupilo se preko 100 hiljada ljudi, radnika i studenata sa svojim porodicama. Delegacija (vjerovatno izabrana prije protestne povorke prilikom kontakta među radnim grupama) poslana je da od gradskih vlasti zahtijeva da im se omoguće razgovori sa premijerom i predstavnicima partije.

 

Nakon dva sata iščekivanja počele su da kruže i prve glasine, mahom netačne, o hapšenju delegacije. U atmnosferi paranoje i nestrpljenja formirale su se proizvoljne grupe demonstranata koje su se zaputile na administrativne zgrade da bi ih okupirali. Veća grupa se zaputila prema zgradi zatvora i prema kancelarijama državne bezbijednosti. Demonstranti su provalili u zatvor i pustili zatvorenike. Zatim su odjeknuli i prvi pucnji iz pravca zgrade državne bezbijednosti, ali im je i bilo gotovo istovremeno uzvraćeno, jer su se demonstranti u dokopali vatrenog oružja u skladištu zgrade gradskog zatvora. Nakon podneva velika grupa je provalila i u zgradu okružnog suda gdje je spalila lične dosijee i ostalu dokumentaciju.  Do tada je vlada već povukla prve poteze: nakon razoružavanja aktivnih patrola koje su pokušale kontrolisati masu i zauzimanja 16 prisutnih tenkova od strane demonstranata, zamjenik ministra odbrane general Stanislav Poplavski stigao je na aerodorom Lavice kako bi naredio 2. oklopnom korpusu da uđe u grad praćen već do 6 poslijepodne 19. oklopnom divizijom. Pošto je raznovrsno oružje iz svih mogućih administrativnih i bezbjednosnih prostorija došlo pobunjenicima u ruke, vladine trupe su dočekane od strane već pripremljene urbane gerile koja je napad iščekivala iz svih pravaca. Borbe su započele u 18 časova i trajale su cijelu noć do 4 u jutro, kada su vladine trupe uspostavile kontrolu nad većinom gradskih četvrti. Prema zvaničnom izvještaju oko 746 osoba je bilo zarobljeno. Poslednje uporište oružanog otpora nalazilo se upravo na mjestu epicentra pobunjeničkog djelovanja: u prostorijama Zispo fabričkog kompleksa, gdje su se divlji štrajk i okupacija nastavili, sledeća dva dana praćeni sporadičnom pucnjavom u nasumičnim ulicama širom gradskom područija. Trebalo je vlastima nekoliko dana da se pobunjeni razoružaju, što je i za očekivati, s obzirom da im je čitav grad pružao podršku i utočište po potrebi.

 

Oružanom ustanku je brzo došao kraj. Sovjetska intervencija bila je u tom trenutku nepotrebna jer su se domaći političari pokazali dovoljno sposobnim da izađu na kraj sa buntovnicima. U dobro poznatom govoru održanom u ranim satima dana petka, 29 juna, premijer Jozef Cirankijevič je gromoglasno izjavio kako “onome ko podigne ruku protiv narodne države, ruka će biti odrezana!” Sukob između “naroda” i države, tačnije, između radnika i birokratije, nastavljen je. Šta više, politički sadržaj izražavanja nezadovoljstva je izgubio svoje prvobitno stidljivo suzdržavanje i strah. Opšte parole “želimo slobodu” i “Rusi idite kući” ustupile su mjesto konkretnom djelovanju i kritičkom mišljenju ljudi na radnom mjestu i šire. Širom zemlje u industrijskim centrima javile su se grupe autonomno organizovanih mladih radnika koje su radile na razvoju teorijskog i praktičnog artikulisanja nezadovoljstva. Od strane vlasti oni su nazvani “provokatori, kontrarevolucionari i imperijalistički agenti.” Ali naprotiv, njihova uloga je bila nepovratno revolucionarnog karaktera.

 

U septembru i oktobru mjesecu, anti-birokratski talas je prošao kroz zemlju: na osnovi radnih grupa formirani su radnički savjeti, direktno-demokratski odnos radnog kolektiva; kako bi rekli, “odozdo”. Karol Modzelevski, ondašnji student i politički aktivist (kasnije je napisao “Otvoreno pismo Komunističkoj partiji”, jedan napad “s lijeva” koji je imao uticaja na formiranje sindikata Solidarnost, zajedno sa Jacekom Kuronom koji je povodom toga završio u zatvoru), svjedoči za Socialist Worker (1. jul 2006): “Radnički savjeti su bili tvorevina aktivista na radnom mjestu od septembra nadalje. Pokret je vođen iz FSO fabrike vozila ... To je bio veliki pokret. Vođe Komunističke partije su ga se bojale.

 

Strah vođa partije koja je zapala u kritično stanje doveo je do naglog prestrojavanja. Retorika je brzo promijenjena: sve što bi moglo biti kontrolisano i preuređeno “odozgo” prihavćeno je. Stara parola “poljskog puta u socijalizam” vraćena je kao retorička opaska u trenutku birokratskog samospasavanja. Obećane su vjerske i političke slobode, povećanje nadnica i kraj policijskom teroru. Takozvani “agenti provokatori” odjednom su postali “iskreni radnici sa opravdanim primjedbama”. Naravno, do tog trenutka radnici su već otišli dalje od običnih primjedbi. Vođe su to znale. Kao koncesija masovnom pokretu, radnički savjeti su priznati kao zvanična tijela u okviru radnih mijesta, ali sa čisto ekonomskom ulogom, čime njihov potencijal – kao i njihova suštinska namjena – nije bio ni približno ispunjen. Rusi nisu mogli biti zadovoljni. Hruščev je u trenutku sazivanja kongresa PURP-a koji bi ozvaničio promjene aktivirao trupe oko Varšave uz ulazak sovjetskih brodova u luku Gdanjsk.

 

Radnici su se izjasnili za spremnost da se odupru vojnoj intervenciji. Ostalo je partiji da se pokaže na čijoj je strani: kada su radnici okupirali tvornice i preko savjeta zatražili oružje, partija je odbila. Hruščev je sa Mikojanom, Bulganjinom i Molotovom 19. oktobra sletio na varšavski aerodrom, pesnicom prijeteći delegaciji poljskih vođa koji su napustili osmu plenarnu sjednicu da bi dočekali nenajavljenog gosta. Na tom plenarnom sastanku zvanične izmjene su bile sledeće: Vladislav Gomulka, kao bivši vođa “patriotski” orijentisane frakcije, postao je novi generalni sekretar partije. Politički zatvorenici su pušteni, ponovo, uključujući i one koji su zatvoreni nakon “poznanjskog procesa”. Gomulka je bio jasan: Poljaci će pružiti otpor Sovjetima ako bude potrebno, ali obećava da se promjene tiču samo Poljske i da se nikakvo napuštanje bilo kakve “moskovske linije” neće vidjeti. Ruska delegacija je prihvatila novi kurs, ali pod uslovom da se novo rukovodstvo pokaže sposobnim da kontroliše anti-birokratski masovni pokret koji se razvijao širom zemlje.

 

Vijesti o istupanju Poljaka dobile su globalni karakter. Demonstracije solidarnosti u Budimpešti 23. oktobra pretvorile su se u Mađarsku revoluciju koja je trajala punih 13 dana, nakon čega je ugušena u krvi 20 hiljada poginulih od strane sovjetskih tenkova. Mađarska tragedija je shvaćena ozbiljno, ali istovremeno je poslužila kao opravdanje za postepeno popuštanje koje će nastupiti nakon zatišja. Sledećeg dana oktobra, 24, Gomulka se obratio masi. Poljaci se ipak nisu dali prevariti. “Po prostu” je preuzeo revolucionarnu parolu “sva vlast savjetima”, a politički karakter pokreta se jasno očitovao u opoziciji prema vladajućoj partiji. Modzelevski, na pitanje o postojanju aktivne opozicije, svjedoči (ibid.): “Da – postojala je “Unija revolucionarne omladine” (RZM). Ova ... organizacija je trajala vrlo kratko vrijeme – od novembra 1956 do januara 1957, kad je stopljena sa zvaničnim državnim omladinskim organizacijama. RZM je brojala nekih 20 hiljada članova. Većina, kao ja, nije pripadala Komunističkoj partiji. Nakon demonstracija koje je organizovao ... Gomulka 24. oktobra, znali smo da smo u opoziciji.”

 

U januaru 1957. obećanje novih izbora se donekle obistinilo, samo što je bilo zabranjeno opoziciji da ispostavi kandidate. Tako je biračkom tijelu bilo dozvoljeno, po želji, da glasa protiv zvaničnih kandidata; ali Gomulka je ubijedio katoličku crkvu da pruži glas podrške: od 459 PURP je uzeo 237  mijesta, dok je ostatak pripao satelitskim organizacijama i nekolicini nezavisnih kandidata. Krug je mogao da se zatvori; mada ostaje pitanje koliki je odziv birača uopšte mogao da bude. Pošto su osvojili većinu u zakonodavnom tijelu, Komunisti su povratili legitimitet i sproveli novu konsolidaciju vlasti. Umijesto obećavajućeg, vratio se stari zadrti Gomulka koji je svoju “patriotsku tendenciju” u partiji pretvorio u cinični poljski nacionalizam uperen protiv Njemaca na spoljnom, a jevreja na unutrašnjem planu. “Dosta okupljanja, dosta demonstracija!” odzvanjao je Gomulkin govor uperen protiv onih koji su mu omogućili da se vrati na vlast. Ali buntovnici nisu poslušali tako lako. Poljska se nikada stvarno nije umirila. Kada je vlada zabranila časopis “Po prostu” nekoliko mjeseci nakon izbora, četiri dana masovnih nemira su potresli Varšavu.

 

Nema uopšte sumnje u to za šta i u kom pravcu su razmišljali i djelovali poljski radnici nakon poznanjskog ustanka. Uopšte ne može biti sumnje u to da je 1956. – godina revolucije, proleterske, nepovratne i divlje, uperene protiv bijede robnog sistema – kako god ga njegovi zaštitnici nazivali. Deset godina nakon ustanka, gradeći psihološke momente koji su najavili “majsku eksploziju”, situacionisti su pisali: “Sadašnji svet nikada nećemo moći da sagledamo u celini, a još manje da formulišemo projekat njegove potpune subverzije, ukoliko ne budemo u stanju da otkrijemo njegovu skrivenu istoriju, ukoliko čitavu istoriju borbe međunarodnog revolucionarnog pokreta, koju je pre više od sto godina započeo zapadni proletarijat, ne podvrgnemo strogoj kritičkoj demistifikaciji.”

 

Sam masovni pokret poljskih radnika, nadovezan masovnom revolucijom mađarskih, svojevrsna je istorijska demistifikacija koja uništava mitologiju hladnog rata, “realnog socijalizma” i “slobodnog svijeta”, koja nam jasno poručuje da je “drugačija stvarnost” moguća, i da je ona cilj skrivene istorije koja nam se otkriva svakim tragom borbe stvarnih ljudi protiv svijeta koji ih sputava i pretvara u otuđene objekte.